تاثیر بازی درمانی در درمان اختلال رفتاری کودکان و بزرگ‌سالان

بازی درمانی یک روش درمانی است که در آن، از بازی برای کشف و مقابله با مسائل روان‌شناختی و اختلالات رفتاری استفاده می‌شود. این درمان به‌خودی‌خود و به تنها مورد استفاده قرار می‌گیرد، به ویژه برای کودکان یا همراه با سایر روش‌های درمانی و داروها قابل استفاده است.

بازی یک فعالیت جالب و لذت‌بخش است که روحیه ما را بالا می‌برد و چشم‌انداز ما از زندگی را روشن‌تر می‌سازد. بازی باعث افزایش و بسط ابراز وجود و بیان احساس خود، آگاهی از خود، خودشکوفایی و خود کارآمدی می‌شود. بازی احساس استرس و کسالت را تسکین می‌دهد، باعث می‌شود تا ارتباط مثبتی با سایرین برقرار کنیم، تفکر خلاق و قدرت اکتشافمان را تحریک می‌کند، احساسات ما را تنظیم می‌کند و عزت‌نفسمان را تقویت می‌کند. علاوه بر این، بازی این امکان را به ما می‌دهد مه مهارت‌ها و نقش‌های لازم برای بقا را تمرین کنیم. از طریق بازی کردن می‌توان یادگیری و تکامل را به بهترین وجه تقویت کرد.

اختلال رفتاری چیست؟


اختلالات رفتاری شامل الگویی از رفتارهای مختل کننده در کودکان می‌شود که حداقل 6 ماه ادامه داشته باشند و باعث ایجاد مشکلاتی در مدرسه، خانه و شرایط اجتماعی آن‌ها می‌شود. تقریباً هرکسی در برهه‌ای از زندگی خود، بعضی از این رفتارها را از خود نشان می‌دهد، البته اختلالات رفتاری جدی‌تر هستند.

اختلالات رفتاری ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • بی‌توجهی
  • بیش فعالی
  • تکانش گری
  • رفتار نافرمانی
  • فعالیت‌های جنایی
  • بیش فعالی نقص توجه (ADHD)
  • اختلال نافرماني مقابله‌ای (ODD)
  • اختلال سلوک

بازی درمانی چیست؟


بازی درمانی چیست

بازی درمانی نوعی از درمانی است که در اصل برای کودکان استفاده می‌شود. به این دلیل که کودکان شاید نتوانند احساسات خود را پردازش کرده یا مشکلاتشان را برای والدین یا سایر بزرگ‌سالان بیان کنند. بازی درمانی اگرچه ممکن است همانند یک بازی معمولی به نظر برسد، اما می‌تواند چیزی خیلی بیشتر از این باشد.

یک درمانگر آموزش دیده و خبره می‌تواند از این زمانِ بازی برای مشاهده و به دست آوردن دیدگاهی در مورد مشکلات کودک استفاده کند. سپس می‌تواند به کودک در کشف عواطف و مقابله با آسیب‌های حل‌نشده‌ی او کمک کند. کودکان از طریق بازی، می‌توانند ساز و کارهای مقابله‌ای جدید و چگونگی تغییر مسیر رفتارهای نامناسب خود را بیاموزند.

بسیاری از انواع متخصصان بهداشت روان مانند روانشناسان و روان‌پزشکان، از شیوه‌ی بازی درمانی در درمان‌های خود استفاده می‌کنند. این شیوه توسط متخصصین رفتاری و کاردرمانی، فیزیوتراپی و مددکاران اجتماعی نیز به کار برده می‌شود.

مزایای بازی درمانی در درمان اختلال رفتاری


مزایای بازی درمانی در درمان اختلال رفتاری

طبق تحقیقات انجام شده، در حدود 71 درصد از کودکانی که برای بازی درمانی مراجعه می‌کنند، ممکن است تغییرات مثبتی را مشاهده کرد.

درحالی‌که برخی از کودکان ممکن است با کمی تردید شروع به کار کنند، اما به‌تدریج اعتمادشان به درمانگر بیشتر و رابطه با او بهتر می‌شود. هرچه کودکان با درمانگر خود راحت‌تر می‌شوند و پیوندشان تقویت می‌شود، ممکن است در بازی درمانی خود خلاق‌تر یا کلامی‌تر شوند.

برخی از مزایای بالقوه‌ی شیوه‌ی بازی درمانی عبارت‌اند از:

  • احساس مسئولیت بیشتر برای برخی از رفتارهای خاص
  • یادگیری و تقویت استراتژی‌های مقابله‌ای و مهارت‌های خلاقانه برای حل مسئله
  • احترام به خود
  • همدلی و احترام به دیگران
  • کاهش اضطراب
  • یادگیری تجربه کردن کامل چیزی و ابراز احساسات
  • مهارت‌های اجتماعی قوی‌تر
  • برقراری روابط خانوادگی قوی‌تر

بازی درمانی همچنین می‌تواند استفاده از زبان را در کودک ترغیب و تقویت کند یا مهارت‌های حرکتی ظریف و کلی را بهبود بخشد. اگر فرزند شما به بیماری روانی یا جسمی مبتلا باشد، بازی درمانی نمی‌تواند جایگزین داروها یا سایر روش‌های درمانی ضروری برای او باشد. بازی درمانی می‌تواند به‌تنهایی یا در کنار سایر روش‌های درمانی مورد استفاده قرار گیرد.

چه زمانی از بازی درمانی استفاده می‌شود؟


اگرچه افراد در هر سنی می‌توانند از بازی درمانی بهره‌مند شوند، اما این نوع درمان معمولاً در کودکان بین 3 تا 12 سال مورد استفاده قرار می‌گیرد. بازی درمانی ممکن است در انواع مختلفی از اختلالات رفتاری مفید واقع شود، از جمله:

  • روبرو شدن با اقدامات پزشکی، بیماری مزمن یا مراقبت تسکینی (palliative care)
  • تأخیر در رشد یا ناتوانی در یادگیری
  • رفتارهای مشکل‌ساز در مدرسه
  • رفتار پرخاشگرانه یا خشونت
  • مسائل خانوادگی، مانند طلاق، جدایی یا فوت یک عضو نزدیک در خانواده
  • بلایای طبیعی یا حوادث و سوانح آسیب‌زا
  • خشونت خانگی، آزار و سوءاستفاده‌یا مورد بی‌توجهی قرار گرفتن
  • اضطراب، افسردگی، اندوه
  • اختلالاتی در غذا خوردن و دستشویی رفتن
  • اختلال بیش فعالی با کمبود توجه (ADHD)
  • اختلال طیف اوتیسم (ASD)

بازی درمانی چگونه انجام می‌شود؟


همیشه یک شکاف ارتباطی حتی خیلی کمی بین کودکان و بزرگ‌سالان وجود دارد. بسته به سن و مرحله رشدی کودکان، آن‌ها مهارت‌های زبانی درست همانند مهارت‌های افراد بزرگ‌سال را ندارند. آن‌ها ممکن است چیزی را احساس کنند، اما در بسیاری موارد، یا نمی‌توانند آن را برای یک فرد بزرگ‌سال بیان کنند یا یک فرد مورد اعتمادی را برای بیان آن پیدا نمی‌کنند.

از طرف دیگر، بزرگ‌سالان ممکن است نشانه‌های کلامی و غیرکلامی کودک را به صورت نادرست تفسیر کنند یا حتی کاملاً متوجه ی آن‌ها نشوند.

کودکان یاد می‌گیرند از طریق بازی دنیا و مکانی که در آن هستند را درک کنند. این جایی است که آن‌ها آزادانه می‌توانند احساسات درونی و عمیق‌ترین احساسات خود را بروز دهند. اگر بدانید که باید به دنبال چه چیزی باشید، متوجه می‌شوید که اسباب‌بازی‌ها می‌توانند به عنوان سمبل‌هایی عمل کنند و معنای بزرگ‌تر و بیشتری به خود بگیرند. از آنجا که کودک نمی‌تواند به اندازه کافی در دنیای بزرگ‌سالان، احساسات و حرف‌های خود را بیان کند، درمانگر در سطحی متناسب با کودکان، به بازی کودک ملحق می‌شود.

هنگامی که کودک بازی می‌کند، ممکن است حالت محافظه‌کاری کمتری داشته باشد و بیشتر می‌خواهد احساسات خود را به کسی بگوید. البته به‌هیچ‌وجه تحت فشار قرار نمی‌گیرند. آن‌ها مجاز هستند این کار را در زمان خود و با روش ارتباطی خود انجام دهند.

بازی درمانی بسته به درمانگر و نیازهای خاص کودک متفاوت خواهد بود. برای شروع، ممکن است درمانگر بخواهد فقط کودک را در هنگام بازی مشاهده و نظارت کند. آن‌ها همچنین ممکن است بخواهند گفتگوی جداگانه‌ای با کودک، والدین یا معلمان او انجام دهند. پس از ارزیابی دقیق، درمانگر اهداف درمانی را تعیین می‌کند، تصمیم می‌گیرد که چه محدودیتی ممکن است لازم باشد و طرحی را برای نحوه انجام آن برنامه‌ریزی می‌کند.

درمانگرهای بازی درمانی، توجه زیادی به نحوه جدا شدن کودک از والدین، ​​نحوه بازی آن‌ها به‌تنهایی و نحوه واکنش آن‌ها هنگام بازگشت والدین دارند.

از ارتباط برقرار کردن کودک با انواع مختلف اسباب‌بازی‌ها و اینکه چگونه رفتار آن‌ها از جلسه به جلسه تغییر می‌کند، می‌توان متوجه ی چیزهای زیادی شد. آن‌ها ممکن است از بازی برای حل ترس و اضطراب، به عنوان یک مکانیسم تسکین دهنده، یا برای بهبود و حل مسئله استفاده کنند. درمانگران بازی درمانی، از این مشاهدات به عنوان راهنمایی برای مراحل بعدی استفاده می‌کنند. ویژگی‌های هر کودک متفاوت است، بنابراین درمان باید متناسب با نیازهای فردی هر کودک تنظیم می‌شود. با پیشرفت درمان، رفتارها و اهداف را می‌توان مجدداً ارزیابی کرد.

در بعضی مواقع، ممکن است درمانگر از والدین، ​​خواهر و برادر یا سایر اعضای خانواده بخواهد که به جلسه‌ی بازی درمانی کودک بیایند. این روش تحت عنوان یازی درمانی مبتنی بر رابطه والد –کودک (فیلیال تراپی) شناخته می‌شود. این شیوه می‌تواند به آموزش روش‌های حل تنازع، ترویج روند بهبود روابط و بهبود پویایی خانواده کمک کند.

تکنیک‌های بازی درمانی


جلسات به طور معمول 30 دقیقه تا یک ساعت طول می‌کشد و یک بار در هفته برگزار می‌شود. اینکه چند جلسه مورد نیاز است، بستگی به کودک دارد و اینکه چقدر خوب به این نوع درمان پاسخ می‌دهد. درمان می‌تواند به صورت جداگانه یا گروهی انجام شود.

بازی درمانی می‌تواند به صورت دستوری یا غیردستوری (کودک محور) باشد. در روش دستوری، درمانگر با مشخص کردن اسباب‌بازی‌ها یا بازی‌هایی که در یک جلسه مورد استفاده قرار می‌گیرد، بالای سر کودک و راهنمایی او خواهد بود. درمانگر بازی را با هدف خاصی که در ذهن دارد، هدایت می‌کند.

رویکرد غیردستوری یا کودک محور، حالت ساختاری شده‌ی کمتری دارد. کودک قادر است اسباب‌بازی‌ها و بازی‌هایی را که فکر می‌کند مناسب هستند، انتخاب کند. آن‌ها می‌توانند به روش خاص خود با چند دستورالعمل یا وقفه‌هایی بازی کنند. درمانگر از نزدیک ناظر کار کودک می‌باشد و هر گاه که مناسب دید، در بازی او مشارکت خواهد کرد.

جلسات باید در محیطی برگزار شود که کودک احساس امنیت کند و محدودیت‌های زیادی در آن وجود نداشته باشد. درمانگر ممکن است از تکنیک‌هایی استفاده کند که شامل موارد زیر می‌باشند:

  • تجسم خلاقانه
  • داستان‌گویی
  • نقش بازی کردن
  • تلفن‌های اسباب‌بازی
  • عروسک‌های دستی، حیوانات پولیشی و ماسک‌ها
  • عروسک‌ها، آدمک‌ها و عروسک‌های جنگی و اکشن
  • وسایل هنری و کاردستی‌ها
  • بازی در آب یا شن و ماسه
  • بلوک‌های بازی و اسباب‌بازی‌های ساخت‌وساز
  • رقص و حرکات خلاقانه
  • نواختن آلات موسیقی

نمونه‌هایی از بازی درمانی


بسته به شرایط کودک و وضعیت او، درمانگر یا کودک را به سمت روش‌های خاصی از بازی راهنمایی می‌کند یا به او اجازه می‌دهد تا خودش نوع بازی را انتخاب کند. روش‌های مختلفی وجود دارد که درمانگر می‌تواند از روش بازی درمانی برای آشنایی با کودک استفاده و به آن‌ها در کنار آمدن با مشکلات خود کمک کند.

به عنوان مثال، درمانگر ممکن است یک خانه عروسکی و چند عروسک را به کودک بدهد و از او بخواهد تا برخی از مشکلاتی را که این عروسک‌ها در خانه دارند برطرف کند. یا ممکن است کودک را ترغیب کند تا از عروسک‌های دستی استفاده کند تا چیزی را که برای او استرس‌زا یا ترسناک است، بازسازی و بازگو کند.

درمانگر ممکن است از فرزند شما بخواهند که داستان "یکی بود یکی نبود" را بازگو کند تا ببیند کودک ممکن است چه چیزی را در این قصه به نمایش بگذارد. یا ممکن است داستان‌هایی را برای کودک بخوانند که مشکلی مشابه با مشکل او را حل می‌کند. به این شیوه از کار، کتاب درمانی گفته می‌شود.

بازی درمانی می‌تواند به سادگی سؤال کردن چیزهایی از کودک باشد درحالی‌که او در حال نقاشی یا رنگ کردن چیزی است تا بینش‌هایی را روند فکری خود به دست آورد. یا برای تقویت مهارت‌های حل مسئله، همکاری و مهارت‌های اجتماعی، بازی‌های مختلفی را با کودک انجام دهد.

بازی درمانی برای اختلال رفتاری بزرگ‌سالان


بازی درمانی برای اختلال رفتاری بزرگ‌سالان

بازی فقط برای بچه‌ها نیست و همچنین بازی درمانی نیز فقط برای بچه‌ها نیست. نوجوانان و افراد بزرگ‌سال نیز ممکن است در بیان احساسات درونی خود با کلمات، با مشکلاتی مواجه باشند. افراد بزرگ‌سالی که ممکن است از بازی درمانی بهره‌مند شوند، شامل افرادی می‌شوند که دچار مشکلات زیر هستند:

  • ناتوانی‌های ذهنی
    • دمانس یا زوال عقل
    • بیماری مزمن، مراقبت تسکینی و تحت مراقبت در بیمارستان‌ها
    • آسیب جسمی و سوءاستفاده‌ی جنسی
    • مسائل مربوط به مدیریت خشم
    • اختلال استرس پس از تروما (PTSD)
    • مسائل حل نشده از دوران کودکی

در هنگام کار با بزرگ‌سالان، یک درمانگر ممکن است از نقش بازی کردن دراماتیک یا درمان با سینی ماسه استفاده کند تا به آن‌ها کمک کند تا با احساساتی که صحبت از آن‌ها برایشان دشوار است، ارتباط بسیار نزدیکی برقرار کنند. این روش‌های درمانی به بیماران کمک می‌کنند تا روی استراتژی‌هایی برای مقابله با جریانات و سناریوهای خاصی کار کنند.

خود عملِ بازی کردن، چه با اسباب‌بازی باشد، چه هنری و کاردستی، یا موسیقی و رقص باشد، به افراد کمک می‌کند تا از استرس‌های زندگی روزمره‌ی خود کمی دور شوند و از آن‌ها و چشم‌پوشی کنند.

هنر درمانی، موسیقی درمانی و حرکات می‌توانند به آشکار شدن آسیب‌های پنهان و ترویج روند بهبودی کمک کنند. بازی کردن تحت هدایت و نظارت یک درمانگر با تجربه، می‌تواند ابزاری ارزشمند در کشیدن و بردن افراد به جایی باشد که می‌خواهند باشند. بازی درمانی برای بزرگ‌سالان ممکن است به عنوان روشی مکمل برای انواع درمان‌های دیگر و داروها مورد استفاده قرار گیرد. درمانگران همان‌طور که برای کودکان انجام می‌دهند، یک برنامه‌ی بازی درمانی بخصوصی را نیز متناسب با نیازی‌های هر فرد مشخص می‌کنند.